Berneński pies pasterski – szkolenie od pierwszych dni

Kiedy zacząć szkolenie berneńskiego psa pasterskiego?

Szkolenie berneńskiego psa pasterskiego zaczyna się pierwszego dnia w domu, a pierwsze 72 godziny służą przede wszystkim budowaniu rutyny, poczucia bezpieczeństwa i kontaktu z opiekunem. Standard FCI nr 45 opisuje Bernese Mountain Dog jako psa łagodnego i czujnego, lecz duży pies potrzebuje od początku jasnych zasad, aby jego dorosła masa nie utrwaliła skakania, ciągnięcia ani chaosu przy gościach (źródło: FCI, 2016).

Dlaczego rutyna jest ważniejsza niż długa sesja komend?

Rutyna uczy szczeniaka, czego może się spodziewać: gdzie śpi, kiedy wychodzi, kiedy dostaje posiłek i jak zwraca się do człowieka. Kilka krótkich sytuacji treningowych dziennie ma większą wartość niż 30 minut ćwiczeń, gdy pies jest zmęczony lub pobudzony.

Pozytywne wzmocnienie to konsekwencja, która zwiększa prawdopodobieństwo pożądanego zachowania, na przykład spokojnego siedzenia po usłyszeniu dzwonka. Nie oznacza przekupywania psa ani rezygnacji z granic. AVSAB rekomenduje szkolenie oparte na nagradzaniu zachowań, zamiast metod wykorzystujących strach, ból lub zastraszanie (źródło: AVSAB, 2021).

• Stałe miejsce odpoczynku pomaga szczeniakowi odróżnić aktywność od snu i ogranicza wieczorne pobudzenie.
• Powtarzalne wyjścia po śnie, jedzeniu i zabawie wspierają naukę czystości bez karania za wypadki.
• Nagradzanie czterech łap na podłodze od pierwszego dnia zmniejsza ryzyko skakania dorosłego, ciężkiego psa.
• Jedno słowo dla jednej czynności, na przykład „chodź”, chroni przywołanie przed chaotycznym używaniem komend.
• Spójne zasady wszystkich domowników ograniczają sytuację, w której pies słyszy raz „wolno”, a raz „nie wolno”.

„Parafraza stanowiska: metody szkolenia oparte na nagradzaniu powinny być stosowane zamiast metod awersyjnych.” — AVSAB, Position Statement on Humane Dog Training, 2021

Jak przygotować dom na szczeniaka berneńskiego psa pasterskiego?

Zacznij od ograniczenia przestrzeni do jednego lub dwóch spokojnych pomieszczeń i usuń przedmioty, które pies może połknąć albo gryźć. Bramka, legowisko, miska z wodą, bezpieczne gryzaki i lekka linka treningowa wystarczą na początek.

Duży pies nie powinien ćwiczyć wskakiwania na ludzi tylko dlatego, że jako szczeniak „jest jeszcze mały”. W praktyce najłatwiej nagradzać ciszę i kontakt wzrokowy, zanim gość zdąży wejść do mieszkania. To prostsze niż późniejsze oduczanie zachowania psa ważącego kilkadziesiąt kilogramów.

• Legowisko ustawione z dala od ciągu komunikacyjnego daje psu miejsce, w którym nie musi stale obserwować domowników.
• Miska ze świeżą wodą powinna być dostępna przez całą dobę, szczególnie po treningu i spacerze.
• Gryzak dobrany do wieku i wielkości pyska zajmuje psa bez podawania przypadkowych produktów z ludzkiego stołu.
• Bramka zabezpieczająca schody ogranicza ryzyko nadmiernego biegania po stopniach w okresie wzrostu.
• Plan spacerów zapisany na lodówce pomaga wszystkim opiekunom reagować podobnie na potrzeby szczeniaka.

Jak przygotować pierwsze 72 godziny ze szczeniakiem?

Pierwsze 72 godziny ze szczeniakiem berneńskiego psa pasterskiego powinny być spokojne, przewidywalne i ubogie w nadmiar gości. Priorytetem są sen, regularne wyjścia, obserwacja apetytu oraz łagodne poznanie domu, a nie prezentowanie psa każdej osobie z rodziny.

Jak zaplanować sen, posiłki i naukę czystości?

Zacznij od rytmu: wyjście po przebudzeniu, po posiłku i po intensywniejszej zabawie, a następnie spokojna nagroda za załatwienie potrzeby we właściwym miejscu. Szczeniak potrzebuje dużo odpoczynku, więc nie buduj planu dnia wyłącznie z aktywności.

Nagrodę podaj w ciągu kilku sekund po właściwym zachowaniu. Pies łatwiej połączy ją z miejscem i czynnością, a nie z powrotem do mieszkania.

• Po przyjeździe pozwól psu spokojnie obwąchać wyznaczoną część domu, bez tłumu i bez noszenia go z rąk do rąk.
• Po pierwszym odpoczynku wyjdź na krótkie, spokojne miejsce toaletowe, bez zabawy i bez presji na efekt.
• Podaj posiłek zgodny z dietą przekazaną przez hodowcę, a zmiany karmy rozkładaj stopniowo.
• Po jedzeniu zapewnij odpoczynek, zamiast organizować gonitwy lub naukę wielu komend naraz.
• Zapisuj godziny posiłków, wyjść i stolca, ponieważ ten prosty dziennik ułatwia ocenę rutyny oraz rozmowę z lekarzem weterynarii.

Jak reagować na nocne budzenie i piszczenie?

Najpierw sprawdź konkretną potrzebę: wyjście, woda, zbyt wysoka temperatura albo stres po zmianie miejsca. Nie zamieniaj każdej pobudki w długą zabawę, bo pies szybko nauczy się, że noc przynosi atrakcyjne wydarzenia.

Przygotuj także pielęgnację berneńczyka od szczeniaka w formie krótkich, spokojnych ćwiczeń: dotknięcie łapy, obejrzenie uszu, czesanie przez kilka sekund. Tak budujesz tolerancję na późniejszą pielęgnację bez walki.

• Krótka nocna toaleta powinna odbywać się cicho i bez rozkręcania zabawy, aby pies wrócił do snu.
• Spokojny głos i obecność opiekuna mogą pomóc, ale ciągłe przenoszenie psa między pokojami zwiększa pobudzenie.
• Regularne ważenie szczeniaka zgodnie z zaleceniem lekarza pomaga wychwycić problem z apetytem lub wzrostem.
• Wymioty, biegunka, apatia albo brak picia wymagają kontaktu z lekarzem weterynarii, zwłaszcza u młodego psa.
• Zmianę karmy wprowadzaj etapami, ponieważ gwałtowna zmiana może sprzyjać problemom trawiennym.

Jak nauczyć berneńczyka imienia i przywołania?

Imię i przywołanie psa buduje się przez dziesiątki łatwych powtórzeń, zanim użyje się ich w rozproszeniach. Najpierw wypowiedz imię w domu, nagródź spojrzenie, a dopiero potem dołóż komendę „chodź” i krótki dystans.

Jak nauczyć szczeniaka reagowania na imię?

Zacznij od pięciu powtórzeń w cichym pokoju: wypowiedz imię raz, poczekaj na spojrzenie i natychmiast podaj nagrodę. Jeśli pies nie reaguje, nie powtarzaj imienia dziesięć razy – zmniejsz trudność i ćwicz bliżej.

Imię ma oznaczać „zwróć na mnie uwagę”, nie „zaraz wydarzy się coś nieprzyjemnego”. Nie używaj go jako wstępu do karcenia ani ciągnięcia psa do kąpieli.

• Jednorazowe wypowiedzenie imienia uczy psa, że warto słuchać pierwszego sygnału, a nie dopiero piątego.
• Kontakt wzrokowy nagrodzony małym kąskiem wzmacnia skupienie psa na opiekunie w codziennych sytuacjach.
• Ćwiczenie w różnych pokojach pomaga psu rozumieć komendę poza jednym stałym miejscem.
• Krótka sesja zakończona sukcesem chroni szczeniaka przed znużeniem i frustracją.
• Każdy domownik powinien używać tego samego imienia, bez wielu zdrobnień w trakcie treningu.

Jak nauczyć przywołania psa bez ryzyka?

Zacznij od dwóch kroków w domu: powiedz „chodź”, cofnij się lekko i nagródź psa po dojściu do Ciebie. W nieogrodzonym miejscu nie sprawdzaj przywołania luzem, dopóki zachowanie nie jest mocno utrwalone na długiej lince.

Przywołanie zawsze powinno przynosić psu korzystny finał. Czasem po podejściu przypnij smycz i wróć do domu, ale innym razem nagródź, odepnij linkę w bezpiecznym miejscu i pozwól dalej węszyć.

• Ćwicz przywołanie na dystansie jednego lub dwóch metrów w mieszkaniu, gdy pies nie ma silnych rozproszeń.
• Dodaj lekki ruch opiekuna do tyłu, ponieważ cofanie często naturalnie zachęca szczeniaka do podążenia.
• Przenieś trening do spokojnego ogrodu lub na długą linkę w mało ruchliwym miejscu.
• Zwiększaj trudność pojedynczo: najpierw odległość, potem zapachy, następnie obecność spokojnych ludzi.
• Jeżeli pies nie przychodzi, nie powtarzaj komendy – skróć dystans linką i ułatw kolejną próbę.

Jak uczyć chodzenia na luźnej smyczy?

Luźna smycz oznacza, że pies idzie w zasięgu opiekuna bez stałego napięcia linki, a nie że maszeruje idealnie przy nodze. U berneńczyka ten nawyk trzeba budować wcześnie, ponieważ dorosły duży pies może nieświadomie wytrącić człowieka z równowagi.

Dlaczego duży pies nie może ćwiczyć ciągnięcia?

Nie, nie warto „przeczekać” ciągnięcia z założeniem, że szczeniak sam z niego wyrośnie. Każdy spacer, podczas którego napięta smycz prowadzi psa do zapachu lub człowieka, może wzmacniać ciągnięcie jako skuteczną strategię.

Berneńczyk nie robi tego z przekory. Zwykle chce szybciej dotrzeć do bodźca, dlatego opiekun powinien pokazać mu, że postęp następuje przy luźnej smyczy.

• Szelki dobrze dopasowane do rosnącego psa pozwalają bezpiecznie prowadzić trening bez ucisku na szyję.
• Napięta smycz powinna zatrzymać marsz, ponieważ dalsze dojście do celu nagradza ciągnięcie.
• Luźna smycz nagrodzona ruchem do przodu uczy psa, że właśnie ten sposób spaceru otwiera dostęp do zapachów.
• Krótki spacer treningowy w spokojnym miejscu jest skuteczniejszy niż ćwiczenie przy ruchliwej ulicy.
• Bezpieczny dystans od innych psów obniża pobudzenie i ułatwia pracę nad kontaktem z opiekunem.

Jak przeprowadzić pierwszy trening luźnej smyczy?

Zacznij od 5-10 kroków w miejscu o małej liczbie bodźców i nagradzaj psa obok swojej nogi, zanim smycz się napręży. Gdy pies pociągnie, zatrzymaj się spokojnie, poczekaj na poluzowanie linki i rusz ponownie.

Sytuacja	Reakcja opiekuna	Co dostaje pies?
Smycz jest luźna	Idź dalej i zaznacz właściwy moment słowem.	Ruch do przodu, pochwałę lub małą nagrodę.
Pies patrzy na opiekuna	Nagródź zanim zacznie ciągnąć.	Kawałek karmy albo pozwolenie na dalsze węszenie.
Smycz się napina	Zatrzymaj się bez szarpnięcia.	Brak postępu do czasu poluzowania smyczy.
Pojawia się silny bodziec	Zwiększ dystans lub zawróć łagodnym łukiem.	Większy spokój i szansa na udaną, łatwiejszą próbę.

Jak socjalizować berneńczyka bez przeciążania?

Socjalizacja szczeniaka to stopniowe tworzenie bezpiecznych skojarzeń z ludźmi, powierzchniami, dźwiękami, transportem i pielęgnacją, a nie obowiązek poznania każdego psa na osiedlu. Jedno spokojne, udane doświadczenie ma większą wartość niż kilka kontaktów zakończonych strachem lub nadmiernym pobudzeniem.

Czy szczeniak powinien poznawać wszystkie psy?

Nie, szczeniak nie musi witać się z każdym psem. Wybieraj stabilne, zdrowe psy i pozwalaj na kontakt tylko wtedy, gdy oba zwierzęta mają luźną postawę, możliwość odejścia i opiekunów kontrolujących sytuację.

Socjalizacja nie polega na „przełamywaniu” lęku. Jeżeli pies zamiera, chowa się, odwraca głowę albo odmawia jedzenia, zwiększ dystans i daj mu odpocząć.

• Spokojne mijanie psa w odległości kilku metrów może być lepszym ćwiczeniem niż bezpośrednie powitanie.
• Krótka jazda autem połączona z nagrodą buduje tolerancję transportu bez przeciążania psa.
• Wizyta przy gabinecie weterynaryjnym bez zabiegu może stworzyć neutralne skojarzenie z tym miejscem.
• Dotykanie łap, uszu i pyska przez kilka sekund przygotowuje psa do pielęgnacji oraz badań.
• Nowe podłoża, takie jak mata, metalowa kratka lub mokry chodnik, warto wprowadzać pojedynczo i spokojnie.

Jak rozpoznać, że szczeniak ma za dużo bodźców?

Oznaką przeciążenia może być nagłe gryzienie smyczy, brak reakcji na łatwe sygnały, ziewanie, odwracanie głowy, sztywne ciało albo trudność z wyciszeniem po powrocie do domu. Wtedy skróć ekspozycję, zwiększ dystans i wróć do prostszego ćwiczenia.

Warczenie nie jest diagnozą charakteru ani dowodem „dominacji”. To sygnał, że pies odczuwa dyskomfort lub potrzebuje przestrzeni; przy narastającym lęku, napięciu albo zachowaniach zagrażających bezpieczeństwu skonsultuj behawiorystę zwierzęcego i lekarza weterynarii.

„Parafraza zalecenia: żywienie i kondycję zwierzęcia należy oceniać w całym planie opieki, a nie wyłącznie przez pryzmat pojedynczego produktu.” — WSAVA, Global Nutrition Guidelines, 2024

Jak wykorzystywać karmę i smakołyki w treningu?

Nagrody treningowe mogą być częścią dziennej racji pokarmowej, jeśli opiekun odlicza je od porcji karmy i obserwuje kondycję psa. WSAVA zaleca patrzenie na żywienie całościowo, co u rosnącego berneńczyka ma znaczenie szczególne, ponieważ nadmiar energii utrudnia utrzymanie prawidłowej sylwetki (źródło: WSAVA, 2024).

Czy można używać karmy jako nagrody?

Tak, karma może być nagrodą, gdy pies ją chętnie zjada i dostaje ją w małych porcjach podczas ćwiczeń. Odmierz rano dzienną ilość karmy do osobnego pojemnika, a z niego pobieraj część na trening.

To wygodny sposób na ograniczenie nadmiarowych kalorii. Przydatne wskazówki znajdziesz też w materiale smakołyki dla psa a nadwaga.

• Małe kawałki karmy pozwalają wykonać wiele powtórzeń bez długiego żucia i bez przejadania psa.
• Miękkie smakołyki treningowe sprawdzają się przy trudniejszym zadaniu, na przykład pierwszym przywołaniu w rozproszeniu.
• Woda dostępna po treningu wspiera komfort psa, zwłaszcza w ciepły dzień.
• Body Condition Score pomaga oceniać sylwetkę psa razem z lekarzem weterynarii, zamiast kierować się wyłącznie wagą.
• Dieta szczeniaka dużej rasy powinna pozostać podstawą żywienia, dlatego nagrody nie mogą zastępować zbilansowanego posiłku.

Jak szkolić psa z alergią pokarmową?

Zacznij od użycia elementów aktualnie tolerowanej diety, na przykład odmierzonej karmy leczniczej, jeśli lekarz weterynarii ją zalecił. Nie wprowadzaj nowych smakołyków „na próbę” podczas diagnostyki, bo utrudnisz ocenę reakcji organizmu.

Przy wymiotach, świądzie, nawracającej biegunce albo podejrzeniu nietolerancji przeczytaj także jak rozpoznać problemy żołądkowe u psa. Treść nie zastępuje konsultacji z lekarzem weterynarii ani indywidualnego planu dietetycznego.

• Ustal z lekarzem lub dietetykiem weterynaryjnym, które składniki są dozwolone w aktualnym planie żywienia psa.
• Odmierz część dziennej karmy przed treningiem, aby nie dokładać energii ponad zaplanowaną porcję.
• Notuj rodzaj nagrody oraz ewentualne objawy, jeżeli pies jest w trakcie diagnostyki dietetycznej.
• Wybieraj drobne nagrody, ponieważ częstotliwość podania ma większe znaczenie niż wielkość pojedynczego kąska.
• Nie zmieniaj równocześnie karmy, smakołyków i suplementów, gdy próbujesz ustalić źródło objawów.

Jakie błędy utrwalają skakanie i ciągnięcie?

Najczęstsze błędy opiekuna to nieświadome nagradzanie zachowania, którego później nie chce widzieć: głaskanie psa skaczącego na gościa, pozwalanie mu dojść do celu na napiętej smyczy albo używanie przywołania wyłącznie przed zakończeniem spaceru. Berneńczyk uczy się skutków swoich działań szybko, niezależnie od dobrych intencji człowieka.

Dlaczego karanie psa za skakanie nie rozwiązuje przyczyny?

Karanie nie uczy psa, co ma zrobić zamiast skakać, a może zwiększyć napięcie przy wejściu gości. Skuteczniejsza jest organizacja sytuacji: smycz lub bramka, prosta komenda „na miejsce” oraz nagroda za pozostanie z czterema łapami na podłodze.

• Głaskanie psa, który skacze, może być dla niego nagrodą w postaci uwagi człowieka.
• Krzyczenie przy wejściu gości zwiększa hałas i pobudzenie, zamiast wyjaśniać oczekiwane zachowanie.
• Szarpanie smyczą nie uczy psa drogi do luźnej smyczy i może pogorszyć skojarzenia ze spacerem.
• Powtarzanie komendy bez reakcji osłabia jej znaczenie, dlatego lepiej ułatwić psu wykonanie zadania.
• Zbyt długie treningi obniżają koncentrację szczeniaka i zwiększają liczbę przypadkowych błędów.

Kiedy potrzebny jest trener psów lub behawiorysta?

Pomocy szukaj od razu, gdy pies regularnie warczy, sztywnieje, boi się ludzi lub psów, broni zasobów, nie daje się dotknąć albo jego pobudzenie narasta mimo uproszczenia treningu. Trener psów pomoże w nauce umiejętności, a behawiorysta zwierzęcy oceni emocje, środowisko oraz potrzebę konsultacji weterynaryjnej.

Przed wyborem specjalisty zapytaj o metody pracy, kwalifikacje oraz sposób współpracy z lekarzem weterynarii. Unikaj obietnic szybkiego „naprawienia” psa w jednym spotkaniu.

• Najpierw umów wizytę weterynaryjną, gdy zachowanie pojawiło się nagle lub towarzyszy mu ból, apatia albo zmiana apetytu.
• Przygotuj krótkie nagrania sytuacji problemowych, zachowując bezpieczny dystans i nie prowokując psa.
• Zapisz, co wydarza się bezpośrednio przed zachowaniem, ponieważ kontekst ułatwia rzetelną ocenę.
• Wybierz specjalistę, który wyjaśnia plan pracy i używa metod opartych na humanitarnym wzmacnianiu zachowań.
• Wprowadź zalecenia w domu konsekwentnie, ponieważ pojedyncza konsultacja nie zastąpi codziennych nawyków.

Jak ułożyć plan treningowy na pierwszy miesiąc?

Plan treningowy na pierwszy miesiąc powinien składać się z krótkich sesji, odpoczynku i stopniowego podnoszenia trudności, a nie z listy wielu komend do zaliczenia. Dla szczeniaka berneńskiego psa pasterskiego najważniejsze są kontakt z opiekunem, spokojne chodzenie, przywołanie na lince i bezpieczna socjalizacja.

Co ćwiczyć w pierwszym i drugim tygodniu?

W pierwszych 14 dniach ćwicz przede wszystkim imię, odpoczynek, naukę czystości, dotyk pielęgnacyjny oraz kilka kroków na luźnej smyczy. Wybieraj sytuacje proste, bo wtedy pies częściej wygrywa.

• Imię i kontakt wzrokowy ćwicz w domu przez kilka krótkich powtórzeń dziennie.
• Naukę czystości prowadź według rytmu snu, jedzenia i zabawy, zamiast oczekiwać idealnego efektu od razu.
• Dotyk łap oraz uszu łącz z małą nagrodą, aby pielęgnacja nie była zaskoczeniem.
• Luźną smycz ćwicz najpierw na kilku krokach w spokojnym otoczeniu.
• Przywołanie rozwijaj na małym dystansie, zanim dodasz długą linkę i nowe miejsca.

Co dodać w trzecim i czwartym tygodniu?

Po 2-4 tygodniach dodawaj pojedyncze rozproszenia: spokojne mijanie człowieka, krótką jazdę autem, nowe podłoże albo wizytę w pobliżu gabinetu weterynaryjnego. Zwiększaj tylko jeden element naraz, aby wiedzieć, co było dla psa trudne.

• W trzecim tygodniu wprowadź krótkie ćwiczenia przywołania na lince w spokojnym, bezpiecznym miejscu.
• Dodaj spokojne obserwowanie ludzi i psów z dystansu, bez obowiązku bezpośredniego kontaktu.
• Przećwicz wejście do auta oraz odpoczynek w transporterze lub zabezpieczonej przestrzeni samochodu.
• W czwartym tygodniu poproś jednego gościa o ignorowanie psa do chwili, gdy ten uspokoi się przy opiekunie.
• Raz w tygodniu oceń, czy pies chętnie je, odpoczywa i reaguje na proste sygnały – to ważniejsze niż liczba poznanych komend.

Najczęściej zadawane pytania

Kiedy zacząć szkolenie berneńskiego psa pasterskiego?

Szkolenie zacznij od pierwszych dni w domu, skupiając się na rutynie, odpoczynku, nauce czystości i kontakcie z opiekunem. Komendy wprowadzaj krótko i w łatwym środowisku. Nie czekaj, aż pies urośnie, aby zacząć nagradzać spokojne zachowania.

Czy berneński pies pasterski jest agresywny?

Nie można oceniać ryzyka zachowań agresywnych wyłącznie po rasie. Zachowanie zależy między innymi od zdrowia, doświadczeń, socjalizacji, środowiska i sposobu prowadzenia psa. Warczenie, lęk albo zachowania zagrażające bezpieczeństwu wymagają indywidualnej konsultacji.

Jak nauczyć berneńczyka chodzenia na smyczy?

Zacznij w spokojnym miejscu i nagradzaj psa, zanim smycz się napręży. Gdy pies pociągnie, zatrzymaj się bez szarpania i rusz dopiero po poluzowaniu smyczy. Na początku wystarczy kilka udanych kroków.

Czy smakołyki są dobre do szkolenia?

Tak, jeśli są małe, dobrze tolerowane i wliczone do całej dziennej porcji jedzenia. Część zwykłej karmy może zastąpić gotowe smakołyki treningowe. Przy alergii lub diecie leczniczej rodzaj nagrody ustal z lekarzem weterynarii.

Ile smakołyków może dostać szczeniak berneńczyka?

Nie ma jednej bezpiecznej liczby dla każdego psa, ponieważ zależy ona od wieku, masy, karmy, aktywności i stanu zdrowia. Najpraktyczniej odmierzyć dzienną rację pokarmową i część przeznaczyć na ćwiczenia. Kontroluj sylwetkę oraz tempo wzrostu wspólnie z lekarzem weterynarii.

Czy berneński pies pasterski może mieszkać na dworze?

Berneńczyk potrzebuje codziennego kontaktu z człowiekiem, szkolenia, odpoczynku i obserwacji zdrowia. Stała izolacja na zewnątrz utrudnia budowanie bezpiecznych nawyków oraz zauważanie zmian zachowania. Warunki życia warto dobrać do konkretnego psa, jego zdrowia i możliwości opiekuna.

Kiedy iść do behawiorysty z berneńczykiem?

Umów konsultację, gdy pojawia się narastający lęk, warczenie, obrona zasobów, silne pobudzenie lub trudność w bezpiecznym kontakcie z ludźmi i psami. Gdy zachowanie zmieniło się nagle, najpierw skonsultuj psa z lekarzem weterynarii. Ból i choroba mogą wpływać na zachowanie.

Źródła i literatura

• AVSAB, Position Statement on Humane Dog Training, 2021.
• FCI, Standard FCI nr 45 – Bernese Mountain Dog, 2016.
• WSAVA, Global Nutrition Guidelines, 2024.
• World Small Animal Veterinary Association – materiały żywieniowe.
• American Veterinary Society of Animal Behavior – stanowiska dotyczące zachowania i szkolenia.