Physical Address
304 North Cardinal St.
Dorchester Center, MA 02124
Żaba to jeden z najbardziej rozpoznawalnych przedstawicieli świata zwierząt, jednak nie każdy potrafi prawidłowo określić jej przynależność systematyczną. Czy żaba to płaz? Jakie cechy charakteryzują płazy i czym różnią się od gadów? W tym artykule odpowiemy na te pytania, wyjaśnimy podstawowe różnice między płazami a gadami oraz rozwiejemy wątpliwości dotyczące tego, czy jaszczurki gryzą i w jakich okolicznościach może to nastąpić.
Czy żaba to płaz? Naukowe potwierdzenie
Żaba trawna (Rana temporaria) – typowy przedstawiciel płazów bezogonowych
Tak, żaba jest płazem. W systematyce biologicznej żaby należą do gromady płazów (Amphibia), a dokładniej do rzędu płazów bezogonowych (Anura). Nazwa „płazy bezogonowe” doskonale oddaje jedną z charakterystycznych cech żab – brak ogona w stadium dorosłym [1]. Płazy bezogonowe stanowią najliczniejszy i najbardziej rozpowszechniony rząd płazów, obejmujący na świecie ponad 7000 gatunków [2].
Płazy (Amphibia) to gromada zmiennocieplnych kręgowców z grupy czworonogów. Nazwa „Amphibia” pochodzi z greki od słowa ἀμφίβιος (amphíbios), oznaczającego „dwa rodzaje życia”, co doskonale oddaje dwuśrodowiskowy charakter tych zwierząt [3]. Płazy prowadzą wodno-lądowy tryb życia, a ich rozwój obejmuje stadium larwalne (kijanki), które przechodzi metamorfozę, przekształcając się w dorosłego osobnika.
Główne cechy płazów potwierdzające, że żaba należy do tej gromady
Żaby spełniają wszystkie powyższe kryteria, co jednoznacznie klasyfikuje je jako płazy. W Polsce występuje 19 gatunków płazów, w tym 6 gatunków żab, które umownie dzieli się na tzw. żaby zielone (wodna, jeziorkowa i śmieszka) i brunatne (moczarowa, zwinka i trawna) [4].
Podstawowe różnice między płazami a gadami
Porównanie płaza (żaba) i gada (jaszczurka) ukazujące różnice w budowie ciała i skórze
Płazy i gady to dwie odrębne gromady kręgowców, które mimo pewnych podobieństw różnią się od siebie wieloma istotnymi cechami. Zrozumienie tych różnic pomaga prawidłowo klasyfikować zwierzęta i rozumieć ich biologię [5].
| Cecha | Płazy | Gady |
| Skóra | Cienka, wilgotna, bogato unaczyniona, bez łusek | Sucha, pokryta łuskami lub tarczkami rogowymi |
| Rozwój | Złożony, ze stadium larwalnym (kijanki) | Prosty, bez stadium larwalnego |
| Jaja | Bez twardych osłonek, składane najczęściej w wodzie | Z twardą skorupką lub błonami płodowymi, składane na lądzie |
| Oddychanie | Przez skórę i płuca (u form dorosłych) | Wyłącznie przez płuca |
| Kończyny | Zazwyczaj 4 kończyny, brak pazurów | 4 kończyny (lub zredukowane), z pazurami |
| Zależność od wody | Duża, zwłaszcza w okresie rozrodu | Mała, przystosowane do życia w suchym środowisku |
| Temperatura ciała | Zmiennocieplne | Zmiennocieplne |
Skóra – kluczowa różnica między płazami a gadami
Jedną z najważniejszych różnic między płazami a gadami jest budowa skóry. Skóra płazów jest cienka, wilgotna i bogato unaczyniona, co umożliwia wymianę gazową (oddychanie skórne). Zawiera liczne gruczoły śluzowe, które utrzymują jej wilgotność. U gadów skóra jest sucha, pokryta łuskami lub tarczkami rogowymi, co stanowi adaptację do życia w suchym środowisku lądowym i zapobiega utracie wody [6].
Zbliżenie na wilgotną skórę żaby ukazujące jej strukturę i unaczynnienie
Rozwój i rozmnażanie
Płazy przechodzą rozwój złożony (metamorfozę). Z jaj wylęgają się larwy (kijanki), które żyją w wodzie i oddychają skrzelami. Następnie przechodzą przeobrażenie w formy dorosłe przystosowane do życia na lądzie. Gady natomiast mają rozwój prosty – z jaj wykluwają się młode osobniki, które są miniaturowymi kopiami dorosłych [7].
Etapy rozwoju żaby od jaja przez kijankę do dorosłego osobnika
Kolejną istotną różnicą jest budowa jaj. Płazy składają jaja bez twardych osłonek, najczęściej w wodzie lub wilgotnych miejscach. Gady natomiast składają jaja z twardą skorupką lub błonami płodowymi (owodniowce), które chronią zarodek przed wysychaniem, umożliwiając rozród na lądzie [8].
Czy jaszczurka gryzie? Zachowanie jaszczurek wobec człowieka
Jaszczurka zwinka (Lacerta agilis) – powszechnie występujący w Polsce gad
Jaszczurki, w przeciwieństwie do żab, należą do gromady gadów (Reptilia). W Polsce występuje kilka gatunków jaszczurek, m.in. jaszczurka zwinka, jaszczurka żyworodna i padalec zwyczajny (który mimo braku widocznych kończyn jest jaszczurką) [9].
Czy jaszczurki gryzą człowieka?
Tak, jaszczurki mogą ugryźć człowieka, ale robią to rzadko i prawie wyłącznie w sytuacji, gdy czują się zagrożone i nie mają możliwości ucieczki. Większość jaszczurek występujących w Polsce to małe, nieagresywne zwierzęta, które w kontakcie z człowiekiem przede wszystkim starają się uciec [10].
Kiedy jaszczurka może ugryźć?
Jaszczurka w postawie obronnej, gdy czuje się zagrożona
Jaszczurki najczęściej gryzą w następujących sytuacjach [11]:
Czy ugryzienie jaszczurki jest niebezpieczne?
Ugryzienia jaszczurek występujących naturalnie w Polsce nie są niebezpieczne dla człowieka. Mogą pozostawić niewielkie ślady lub zadrapania, ale rzadko prowadzą do poważniejszych obrażeń. Jaszczurki w naszym kraju nie są jadowite [12].
Warto jednak pamiętać, że jak w przypadku każdego ugryzienia zwierzęcia, istnieje ryzyko infekcji bakteryjnej. Jeśli dojdzie do ugryzienia, ranę należy dokładnie przemyć wodą z mydłem i zdezynfekować [13].
Ważne: Wszystkie gatunki jaszczurek występujące w Polsce są objęte ochroną prawną. Jaszczurka zwinka i jaszczurka żyworodna podlegają ochronie częściowej, a padalec zwyczajny również ochronie częściowej zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 r. Nie wolno ich chwytać, przetrzymywać ani niepokoić bez odpowiedniego zezwolenia [14].
Płazy występujące w Polsce – różnorodność gatunkowa
Różne gatunki płazów występujących w Polsce: żaby, ropuchy i traszki
W Polsce występuje 19 gatunków płazów, które należą do dwóch rzędów: płazy bezogonowe (Anura) i płazy ogoniaste (Caudata). Wszystkie polskie płazy podlegają ochronie prawnej – częściowej lub ścisłej [15].
Płazy bezogonowe w Polsce
Do płazów bezogonowych występujących w Polsce należą:
Płazy ogoniaste w Polsce
Traszka zwyczajna (Lissotriton vulgaris) – przedstawiciel płazów ogoniastych
Do płazów ogoniastych występujących w Polsce należą:
Wszystkie te gatunki mają swoje specyficzne wymagania środowiskowe i preferencje siedliskowe. Żaby brunatne (trawna, moczarowa, zwinka) prowadzą głównie lądowy tryb życia, do wody wracając tylko na okres godów. Żaby zielone (wodna, jeziorkowa, śmieszka) są silniej związane ze środowiskiem wodnym [16].
Przystosowania płazów do życia w dwóch środowiskach
Przystosowania anatomiczne płazów do życia w wodzie i na lądzie
Płazy, w tym żaby, posiadają szereg przystosowań umożliwiających im życie zarówno w środowisku wodnym, jak i lądowym. Te adaptacje dotyczą budowy ciała, fizjologii i zachowania [17].
Przystosowania do życia w wodzie
Przystosowania do życia na lądzie
Mimo tych przystosowań, płazy nadal są silnie uzależnione od wody lub wilgotnych środowisk. Ich skóra musi pozostawać wilgotna, aby umożliwiać wymianę gazową, a rozród większości gatunków odbywa się w wodzie [18].
Rozmnażanie płazów – fascynujący cykl życiowy
Skrzek żaby w wodzie – początek cyklu życiowego płazów
Rozmnażanie płazów to fascynujący proces, który doskonale ilustruje ich dwuśrodowiskowy charakter. Większość płazów, w tym żaby, przechodzi rozwój złożony z wyraźnym stadium larwalnym [19].
Etapy rozmnażania i rozwoju płazów
Czas trwania poszczególnych etapów rozwoju zależy od gatunku, temperatury wody i dostępności pokarmu. U żaby trawnej cały cykl od złożenia jaj do zakończenia metamorfozy trwa około 2-3 miesięcy [20].
Kijanka żaby w trakcie metamorfozy z widocznymi rozwijającymi się kończynami
Ciekawym przypadkiem są płazy, które wykształciły adaptacje pozwalające im ominąć typowy rozwój wodny. Na przykład salamandra plamista jest jajożyworodna – samica rodzi w wodzie larwy, które już wcześniej rozwijały się w jej ciele. Z kolei żaba żyworodna (występująca w Afryce) rodzi w pełni rozwinięte młode, które nie przechodzą stadium kijanki [21].
Zagrożenia dla płazów i ich ochrona
Zagrożenia dla płazów – wysychający zbiornik wodny i fragmentacja siedlisk
Płazy należą do najbardziej zagrożonych grup kręgowców na świecie. Ich dwuśrodowiskowy tryb życia, przepuszczalna skóra i złożony cykl rozwojowy sprawiają, że są szczególnie wrażliwe na zmiany środowiska [22].
Główne zagrożenia dla płazów
Ochrona płazów w Polsce
W Polsce wszystkie gatunki płazów podlegają ochronie prawnej. Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt, 10 gatunków objętych jest ochroną ścisłą, a 9 gatunków ochroną częściową [23].
Przepust dla płazów pod drogą – przykład działań ochronnych
Działania ochronne obejmują:
Ochrona płazów jest istotna nie tylko ze względu na zachowanie bioróżnorodności, ale także ze względu na rolę, jaką pełnią w ekosystemach. Płazy kontrolują liczebność owadów, w tym wielu szkodników, stanowią pokarm dla innych zwierząt i są dobrymi bioindykatorami stanu środowiska [24].
Najczęściej zadawane pytania
Czy wszystkie żaby są płazami?
Tak, wszystkie żaby są płazami. Należą do rzędu płazów bezogonowych (Anura), który jest jednym z trzech rzędów w gromadzie płazów (Amphibia). Pozostałe dwa rzędy to płazy ogoniaste (Caudata), do których należą salamandry i traszki, oraz płazy beznogie (Gymnophiona), obejmujące marszczelce. Wszystkie żaby, niezależnie od gatunku, posiadają charakterystyczne cechy płazów: wilgotną, przepuszczalną skórę, rozwój złożony z metamorfozą i dwuśrodowiskowy tryb życia.
Jak odróżnić płaza od gada?
Płazy i gady można odróżnić na podstawie kilku kluczowych cech:
- Skóra – płazy mają wilgotną, gładką skórę bez łusek, gady mają suchą skórę pokrytą łuskami lub tarczkami rogowymi
- Jaja – płazy składają miękkie jaja bez twardych osłonek, najczęściej w wodzie; gady składają jaja z twardą skorupką lub błonami płodowymi na lądzie
- Rozwój – płazy przechodzą metamorfozę (stadium kijanki), gady mają rozwój prosty bez stadium larwalnego
- Kończyny – płazy nie mają pazurów na palcach, gady posiadają pazury
- Oddychanie – płazy oddychają częściowo przez skórę, gady wyłącznie przez płuca
Dodatkowo, płazy są silniej związane ze środowiskiem wodnym, zwłaszcza w okresie rozrodu, podczas gdy gady są lepiej przystosowane do życia w suchym środowisku lądowym.
Czy jaszczurki są niebezpieczne dla człowieka?
Jaszczurki występujące naturalnie w Polsce (jaszczurka zwinka, jaszczurka żyworodna, padalec zwyczajny) nie są niebezpieczne dla człowieka. Nie są jadowite, a ich ugryzienia są rzadkie i zazwyczaj niegroźne – mogą pozostawić co najwyżej niewielkie zadrapania. Jaszczurki gryzą wyłącznie w sytuacji, gdy czują się zagrożone i nie mają możliwości ucieczki.
Wśród jaszczurek egzotycznych, trzymanych jako zwierzęta domowe, niektóre większe gatunki (np. warany, legwany) mogą zadać bolesne ugryzienia, ale nawet one rzadko stanowią poważne zagrożenie dla człowieka. Na świecie występują tylko dwa jadowite gatunki jaszczurek: heloderma arizońska i heloderma meksykańska, ale nie występują one naturalnie w Europie.
Warto pamiętać, że wszystkie jaszczurki w Polsce podlegają ochronie prawnej i nie należy ich chwytać ani niepokoić bez odpowiedniego zezwolenia.
Czy żaby mogą żyć poza wodą?
Tak, dorosłe żaby mogą żyć poza wodą, choć stopień związania z wodą zależy od gatunku. Żaby brunatne (np. żaba trawna, żaba moczarowa) prowadzą głównie lądowy tryb życia, do wody wracając tylko na okres godów. Żaby zielone (np. żaba wodna, żaba jeziorkowa) są silniej związane ze środowiskiem wodnym i spędzają w nim więcej czasu.
Jednak nawet żaby prowadzące lądowy tryb życia potrzebują wilgotnego środowiska, ponieważ ich skóra musi pozostawać wilgotna, aby umożliwiać wymianę gazową. Ponadto, wszystkie żaby są uzależnione od wody w okresie rozrodu – tam składają jaja, a ich larwy (kijanki) prowadzą wodny tryb życia.
Niektóre gatunki żab wykształciły specjalne adaptacje pozwalające im przetrwać w suchszych środowiskach, np. zdolność do zakopywania się w ziemi lub gromadzenia wody w pęcherzu moczowym, ale całkowita niezależność od wody nie jest możliwa u żadnego gatunku żaby.
Czy kijanki to młode żaby?
Tak, kijanki to larwy żab i innych płazów bezogonowych. Są to młode osobniki w stadium rozwojowym, które znacznie różnią się wyglądem i trybem życia od dorosłych form. Kijanki żyją w wodzie, oddychają skrzelami, mają ogon z płetwą służący do pływania i żywią się głównie materią roślinną.
W trakcie metamorfozy kijanki przechodzą szereg zmian: rozwijają się kończyny (najpierw tylne, potem przednie), zanikają skrzela i rozwija się płuca, zanika ogon, zmienia się układ pokarmowy (z roślinożernego na mięsożerny). Po zakończeniu metamorfozy młoda żaba wychodzi na ląd i rozpoczyna lądowy tryb życia.
Czas trwania stadium kijanki zależy od gatunku, temperatury wody i dostępności pokarmu. U większości gatunków żab występujących w Polsce trwa to od kilku tygodni do kilku miesięcy.
Podsumowanie
Żaba jest niewątpliwie płazem, należącym do rzędu płazów bezogonowych (Anura). Posiada wszystkie charakterystyczne cechy płazów: wilgotną, przepuszczalną skórę, rozwój złożony z metamorfozą oraz dwuśrodowiskowy tryb życia. Płazy różnią się od gadów wieloma istotnymi cechami, takimi jak budowa skóry, sposób rozmnażania czy zależność od środowiska wodnego.
Jaszczurki, w przeciwieństwie do żab, należą do gadów. Choć mogą ugryźć człowieka, robią to rzadko i tylko w sytuacji zagrożenia. Ugryzienia jaszczurek występujących w Polsce nie są niebezpieczne dla człowieka.
Płazy, w tym żaby, są fascynującą grupą zwierząt o złożonej biologii i ekologii. Niestety, należą też do najbardziej zagrożonych grup kręgowców na świecie. Ich ochrona jest istotna nie tylko ze względu na zachowanie bioróżnorodności, ale także ze względu na ważną rolę, jaką pełnią w ekosystemach.
Źródła
[1] Płazy bezogonowe (Anura), potocznie żaby lub ropuchy – najliczniejszy i najbardziej rozpowszechniony rząd płazów. https://pl.wikipedia.org/wiki/P%C5%82azy_bezogonowe
[2] Frost, D. Amphibian Species of the World: an Online Reference. American Museum of Natural History. https://amphibiansoftheworld.amnh.org/
[3] Płazy (Amphibia) – gromada zmiennocieplnych kręgowców z grupy czworonogów. https://pl.wikipedia.org/wiki/P%C5%82azy
[4] Płazy Polski – przewodnik terenowy. https://czlowiekiprzyroda.eu/plazy-polski-przewodnik-terenowy/plazy-polski
[5] Berger, L. Płazy i gady Polski – klucz do oznaczania. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
[6] Płazy – zwierzęta wodno-lądowe. https://www.wlin.pl/rola-wody/mapa/11-fauna-stawu-plazy-i-gady/plazy-zwierzeta-wodno-ladowe/
[7] Juszczyk, W. Płazy i gady krajowe. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa.
[8] Głowaciński, Z., Rafiński, J. Atlas płazów i gadów Polski. Status, rozmieszczenie, ochrona. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Warszawa.
[9] Gady i płazy. https://www.poleskipn.pl/index.php/historia-i-przyroda/fauna/94-gady-i-plazy
[10] Najbar, B. Ochrona herpetofauny. Wydawnictwo Klubu Przyrodników, Świebodzin.
[11] Klimaszewski, K. Płazy i gady. Multico Oficyna Wydawnicza, Warszawa.
[12] Płazy w ogrodzie. https://prawanatury.com/artykul/plazy-w-ogrodzie/
[13] Rybacki, M., Berger, L. Atlas płazów Polski. Biblioteka Przyrodnicza, Poznań.
[14] Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt. http://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20160002183
[15] Głowaciński, Z. Polska czerwona księga zwierząt. Kręgowce. PWRiL, Warszawa.
Linda Barbara – kocia mama, miłośniczka herbaty, ciepłych kocyków i pisania o tym, co bliskie sercu. Na blogu dzielę się doświadczeniem, ciekawostkami i codziennymi historiami – z mruczącym towarzystwem zawsze u boku. Piszę tak, jak rozmawiam z przyjaciółmi – szczerze, lekko i z odrobiną humoru.
